Κατατέθηκε στη Βουλή το σχέδιο νόμου του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου με τίτλο «Εφαρμογή του Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και λοιπές διατάξεις», σηματοδοτώντας την έναρξη εφαρμογής στην Ελλάδα της νέας ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής που διαμορφώθηκε τα τελευταία χρόνια σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το νομοσχέδιο ενσωματώνει βασικές προβλέψεις του νέου Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο και επιχειρεί να αλλάξει ριζικά τον τρόπο διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στην ταχύτητα των διαδικασιών, στον αυστηρότερο έλεγχο των εξωτερικών συνόρων και στην επιτάχυνση των επιστροφών όσων δεν δικαιούνται διεθνή προστασία.
Η βασική φιλοσοφία του νέου πλαισίου κινείται γύρω από έναν κεντρικό άξονα: ταχύτερη καταγραφή, γρηγορότερη αξιολόγηση αιτημάτων ασύλου και άμεση επιστροφή όσων απορρίπτονται, με στόχο να περιοριστούν οι μεγάλες καθυστερήσεις που παρατηρούνταν τα προηγούμενα χρόνια τόσο στην Ελλάδα όσο και συνολικά στην Ευρώπη.
Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές που εισάγει το νομοσχέδιο είναι η καθιέρωση υποχρεωτικής διαδικασίας προελέγχου (screening) για όλους τους παράτυπα εισερχόμενους υπηκόους τρίτων χωρών στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η διαδικασία αυτή θα εφαρμόζεται πριν ακόμη εξεταστεί αίτημα ασύλου και θα περιλαμβάνει πλήρη εξακρίβωση στοιχείων ταυτότητας, λήψη δακτυλικών αποτυπωμάτων και βιομετρικών δεδομένων, ελέγχους ασφαλείας, αλλά και βασικούς υγειονομικούς ελέγχους.
Στόχος του νέου μηχανισμού είναι η άμεση καταγραφή όσων εισέρχονται στην ευρωπαϊκή επικράτεια, αλλά και η ενίσχυση της δυνατότητας ταυτοποίησης και παρακολούθησης μεταναστευτικών ροών σε πραγματικό χρόνο. Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, το screening θεωρείται κομβικό εργαλείο του νέου ευρωπαϊκού συστήματος, καθώς επιχειρεί να αντιμετωπίσει χρόνια προβλήματα που σχετίζονται με ελλιπή καταγραφή, καθυστερήσεις στις διαδικασίες και αδυναμία αποτελεσματικής διαχείρισης των επιστροφών.
Κεντρικό στοιχείο του νέου πλαισίου αποτελεί και η επιτάχυνση της διαδικασίας εξέτασης αιτήσεων ασύλου, ειδικά για όσες υποβάλλονται στα σύνορα. Το νομοσχέδιο προβλέπει διαδικασίες με αυστηρά χρονοδιαγράμματα, ώστε -σε πολλές περιπτώσεις- η συνολική διαδικασία εξέτασης ασύλου και επιστροφής να ολοκληρώνεται μέσα σε περίπου δώδεκα εβδομάδες. Η αλλαγή αυτή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μέχρι σήμερα πολλές υποθέσεις παρέμεναν σε εκκρεμότητα για μεγάλα χρονικά διαστήματα, δημιουργώντας πίεση τόσο στις δομές φιλοξενίας όσο και στο συνολικό σύστημα διαχείρισης μετανάστευσης και ασύλου. Παράλληλα, το νέο πλαίσιο επιχειρεί να διαχωρίσει πιο γρήγορα όσους πληρούν τις προϋποθέσεις διεθνούς προστασίας από εκείνους των οποίων οι αιτήσεις απορρίπτονται ως αβάσιμες ή απαράδεκτες.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στο ζήτημα των επιστροφών, το οποίο αποτελεί τα τελευταία χρόνια βασικό πεδίο πίεσης για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Το σχέδιο νόμου προβλέπει ότι όσοι δεν λαμβάνουν διεθνή προστασία θα οδηγούνται άμεσα σε διαδικασία επιστροφής, ενώ παράλληλα ενισχύονται οι μηχανισμοί ελέγχου και παρακολούθησης έως την ολοκλήρωση της διαδικασίας. Στο πλαίσιο αυτό προβλέπεται η δυνατότητα παραμονής σε κλειστές ή ελεγχόμενες δομές στα σύνορα, προκειμένου να αποφεύγεται η ανεξέλεγκτη μετακίνηση όσων βρίσκονται σε διαδικασία επιστροφής.
Το νομοσχέδιο ενσωματώνει επίσης τη νέα ευρωπαϊκή κατεύθυνση για αξιοποίηση κέντρων επιστροφών εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, μία πρόβλεψη που τα τελευταία χρόνια βρίσκεται στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής συζήτησης για το μεταναστευτικό. Η λογική πίσω από αυτή την πολιτική είναι ότι όσοι δεν δικαιούνται διεθνή προστασία δεν θα μπορούν να παραμένουν επ' αόριστον εντός της ευρωπαϊκής επικράτειας λόγω γραφειοκρατικών ή νομικών καθυστερήσεων.
Το νέο πλαίσιο προβλέπει ακόμη στενότερη συνεργασία με ευρωπαϊκούς οργανισμούς και ιδιαίτερα με τη Frontex, ενισχύοντας τον συντονισμό στον έλεγχο των εξωτερικών συνόρων και στη διαχείριση επιστροφών. Παράλληλα, αναβαθμίζονται τα συστήματα καταγραφής και ταυτοποίησης μέσω του νέου Eurodac, του ευρωπαϊκού συστήματος βιομετρικής καταγραφής αιτούντων άσυλο και παράτυπων μεταναστών. Η νέα μορφή του Eurodac προβλέπει διευρυμένη συλλογή δεδομένων και μεγαλύτερη διαλειτουργικότητα μεταξύ των κρατών-μελών, με στόχο την ταχύτερη ανταλλαγή πληροφοριών και τον αποτελεσματικότερο εντοπισμό μετακινήσεων εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.